I-tube: I would be the piano in my next life:-)

21.9.13

Manufacturing consent (2)

Mình bắt đầu thích cách viết văn bản không hoàn chỉnh. Nó vừa hợp với lẽ 'tự nhiên' của việc viết, mà cũng vừa biện bạch cho sự lười cộng với những suy nghĩ chưa tới đầu tới đũa.

Dưới đây là trao đổi nhanh với bạn Tùng ở comments của him trong bài trước, cũng trên tinh thần đó.

1. Em thiên về ý tưởng dân chủ là kết quả của một tiến trình phát triển với nhiều nỗ lực và sự phản tư liên tục của xã hội hơn việc đơn thuần là điều kiện của phát triển.

Đồng ý, may là có chữ 'đơn thuần'. Nhưng diễn đạt ý này dù cẩn trọng vẫn dễ bị diễn dịch sai như những tranh luận 'cũ mèm': phải tới một tiến trình phát triển nhất định, thì mới có dân chủ như một kết quả, và vin vào cớ này để trì hoãn cái gọi là 'dân chủ'.

Theo mình thấy nên tiếp cận cả hai hướng: mean và end. Dân chủ như là một điều kiện và dân chủ như là một mục tiêu. Mình cũng theo mode thôi, không có gì phát kiến ở đây. Nhiều khái niệm bây giờ sau khi qua thời kỳ cực đoan từng vế, thì cũng nhìn nhận cả hai cho cân bằng. Đơn cử ngay khái niệm 'phát triển' cũng vậy. Định nghĩa hiện tại được chấp nhận (diễn nôm) là phát triển là tạo môi trường mà ở đó người dẫn được trao quyền để xây dựng và mưu cầu cuộc sống theo ý họ mong muốn. Bản thân định nghĩa đã tiết lộ tính chất là 'mean' vừa là 'end' của phát triển.

2. Vụ xem truyền hình 7giờ mỗi ngày mình trích ý ông kia phát ngôn từ 1997. Bối cảnh đưong nhiên là khác rồi. Nếu đặt trong hoàn cảnh Việt Nam thời kỳ đó thì sẽ không sai. Mình có nói trong bài viết về việc truyền hình cạnh tranh với các loại hình truyền thông khác, và với các hoạt động liên cá nhân. Ngoài sự phong phú về phương tiện, thì mức độ hoạt động liên cá nhân đương nhiên là tỉ lệ nghịch với xem truyền hình. Nhưng nói cho cặn kẽ thì liên cá nhân này ở một trình độ nhất định, khác với liên cá nhân một cách thô sơ, kiểu ngày xưa anh em tụm năm tụm ba chờ coi Hồ sơ thần chết, hay Nô tì Izaura - trong hoàn cảnh đó, truyền hình là xúc tác cho liên cá nhân và ngược lại. Khi mình ra chợ và hỏi chuyện các cô, các bà, không khí rất rôm rả kể chuyện phim bộ diễn biến ra sao, vân vân.

Mình chưa động vào middle class, hay thị dân như Tùng, nhưng một số nghiên cứu của nước ngoài về VN cũng cho kết quả là đám này phức tạp hơn ta tưởng. Trong khi có những người như Tùng, Titi chả buồn coi tivi, thì truyền hình cable tưng bừng nở rộ, giải trí, phim ảnh suốt ngày đêm và rõ ràng quảng cáo, truyền hình thực tế ngày càng nhiều. Ngoài kênh quảng bá miễn phí, mình nghĩ rằng ở thời điểm này, những gia đình có cable để coi những sản phẩm kể trên thì cũng phần đông xếp vào middle class được.

3. Nhưng em nghi ngờ cách hiểu đơn giản hóa ý của Chomsky khi nói về các công ty Mỹ (chế độ cực quyền...) đồng thuận trong việc thao túng để hưởng đặc lợi.

Đồng ý. Có khá nhiều bác thiên tả, và thích phê phán thường đơn giản hóa, đúng ra là cực đoan hóa sự phê phán. Rõ ràng thì quan hệ của truyền thông với giới chính trị, và bản thân tính chất của nền dân chủ, chi phối hoạt động truyền thông ở từng thời kỳ. Chúng mình có thể tin tưởng ở mức độ dân chủ nhất định của truyền thông, lúc này lại quay về cái vế 'thúc đẩy nền dân chủ' như đã nói. Sự cạnh tranh có thể mang lai những tranh luận có tính dân chủ trên public. Nhưng giữa các công ty này cũng có những lý tưởng chung, chính là bảo vệ cái môi trường bảo đảm sự cạnh tranh và lợi ích của họ. Giống như các đảng đối lập nhau nhưng cùng bảo vệ lý tưởng quốc gia, mà ai thắng cử thuộc đảng nào cũng nhấn mạnh, và duy trì chế độ tư bản của giai cấp tư sản. Chỗ này thấy đầy tinh thần Marxist là vậy.

Do đó, sự thao túng, hay lũng đoạn, hay nói đúng hơn là dominant ideology - vấn đề trọng tâm mà mình muốn đề cập ở đây - không phải ở khía cạnh kinh tế và sự cạnh tranh lợi nhuận, mà ở góc độ nội dung. Đi vào nội dung thì phong phú vô cùng, và một trong những phương diện thú vị là nationalism trong truyền thông. Titi cũng có nói tới ý này khi đề cập những thứ mà được đính kèm, hoặc lộ liễu, hoặc sâu sa, hoặc là lộ liễu nhưng được xem như là một cách tự nhiên. Ví dụ các bé The Voice Kids sẽ được bố trí hát Vết chân tròn nhân ngày 27/7, hay là Lá cờ nhân ngày quốc khánh. Bọn tư bổn dãy chết cũng vậy thôi, nhưng tính chất và cách làm thì khác nhau. Đơn cử, luôn luôn anti communism. Thế nên vụ Amazing Race ở Hà Nội mới bị la ó và phản đối và đến mức phải xin lỗi. Hay là vì ghét tụi Nga, nên những cuộc phiêu lưu của Indiana Jones thường sẽ chống lại những thế lực đen tối từ nước này. Tất nhiên đó chỉ là những ví dụ hiển thị, vui vui để mình tám, thực tế hay hơn và phong phú hơn. Có những cái thuộc về common sense, hay dominant ideology, qua truyền thông, bất kể chi phối bởi tập đoàn, công ty và mức độ quan hệ chính trí với giới chóp bu ra sao, trở nên tự thân và trong nhiều trường hợp nó giúp đắc lực duy trì status quo. Chính vì vậy mà 'tiêu chuẩn của một nền truyền thông lành mạnh' là khái quát hóa điều này. Nhưng cái gì khái quát mà chẳng... khái quát, đại khái^^

Cái chữ 'gạt công chúng ra bên lề' thực ra mình dịch thoát ý của từ 'marginalizing'. Ở đây là gạt công chúng ra lề của những câu chuyện quan trọng. Hay nói cách khác là gạt những chuyện quan trọng ra lề. Vấn đề là những chuyện quan trọng đó là gì, thì có thể đọc Chomsky. Chomsky cũng rút từ Gramsci, rằng common sense, hay consent, là 'the usually uncritical, often unconscious way in which most people perceive the world'- chính là sự đờ đẫn, ba ngơ - giúp cho việc 'protect ruling class power and priviledge'.

Chính vì thế mà 'kiến tạo sự đồng thuận' rất là liên quan tới chuyện ru ngủ, escape và control một số tiếng nói, Tùng ơi. Power có được từ sự đồng thuận được tạo ra không chỉ theo cách 'command, order others to do what you want' mà còn theo lối không làm gì cả mà others vẫn làm cái mình muốn. Tuy nhiên, đó là quá trình không dễ dàng, không phải là taken-for-granted. Gramsci gọi là cuộc chiến 'site of struggle'. Và sau này Stuart Hall cũng xem văn hóa là 'an ideological struggle' cái mà ngành culture studies theo đuổi.

Thực tế thì Chomsky khi nói về propaganda model, tức là manufacturing consent, cũng kèm với ý phê phán media thiên về tiêu khiển, tầm phào mà nhạt về tin tức thực tế. Tuy nhiên, chính ông cũng mâu thuẫn và bị vạch lỗi, rằng đôi khi nói thế, đôi khi lại nói media dẫn dắt công chúng đi từ hết sự kiện nóng này tới tin hot khác.

Thực ra tiếp cận 'kiến tạo sự đồng thuận' này bị khá nhiều chỉ trích về đường lối tả khuynh và phiến diện. Nhưng từ Marx, rồi Gramsci, rồi Adorno, Althusser, rồi tới Chomsky và nhiều vị cánh tả vui tính nữa, cho tới Foucault, người xuất sắc hơn cả, cho nhiều công cụ và phương pháp của critical theory để mình xài dài dài. Ít nhất là áp vào hoàn cảnh Việt Nam đương đại có thể thấy nhiều điều mà đang chờ các comments tiếp theo của mọi người ^^
[ ... ]

4.9.13

Manufacturing consent (1)

Mình sắp phải trình bày những thứ như bên dưới và chém về tình hình Việt Nam ta mà mình ít có kinh nghiệm thực tế những năm gần đây. Mọi người cho cao kiến nhé, nhất là ông bạn từng viết rất nhiều về lá cải ^^ 


- Cây viết vẫn được cho là mạnh hơn thanh gươm. Thực vậy, cây viết của truyền thông không phải là một loại vũ khí thông thường, nó là một thanh gươm hai lưỡi. Nó có sức mạnh thúc đẩy nền dân chủ. Nhưng khi được tuốt khỏi vỏ theo một cách khác, nó cũng có thể làm xói mòn nền dân chủ, làm tha hóa bọn cầm quyền, bị chi phối bởi thiểu số - điều mà Aristotle vốn lo ngại - trở thành những chính thể tài phiệt, bị chi phối bởi những trùm tư bản. (Exoo, 2010)

- Chưa từng có trong lịch sử loài người, một đứa trẻ ngày nay được sinh ra trong một môi trường mà ở đó truyền hình được mở hơn 7 tiếng mỗi ngày; trong một gia đình mà ở đó phần lớn những câu chuyện, đối với phần lớn bọn trẻ hầu hết không được kể bởi cha mẹ, bởi nhà trường, bởi nhà thờ, mà thay vào đó là bởi những tập đoàn tài phiệt toàn cầu ngày càng trập trung - những kẻ không có chuyện gì để kể, chỉ có rất nhiều thứ để bán. (Gerbner, 1997)


- [...] Nhưng khi nhà nước không thể dùng dùi cui, khi bạn không thể kiểm soát người dân bằng vũ lực, và khi những tiếng nói của dân chúng được cất lên và được nghe thấy, bạn sẽ gặp phải vấn đề - là khi dân chúng trở nên tò mò và bất trị đến mức độ họ không còn ngoan ngoãn tuân thủ những chế tài dân sự - và đó là khi bạn phải kiểm soát suy nghĩ của họ. Cách thức chuẩn không cần chỉnh để kiểm soát là cái mà xưa giờ vẫn được gọi là tuyên truyền - tạo dựng đồng thuận - tạo ra những ảo tưởng cần thiết.Có rất nhiều biện pháp để gạt công chúng ra lề hoặc là biến họ trở nên thờ ơ ba ngơ trên nhiều phương diện. (Chomsky, 1992)  


- Và đây là những tiêu chuẩn của nền truyền thông lành mạnh:

1. Tối đa hóa lợi nhuận, và để làm được như thế cần
2. Tối đa hóa lượng công chúng, và để làm được như thế nên
3a. Đừng bao giờ làm cho công chúng chán ngán. Hãy mua vui cho họ. Tránh đề cập những bí mật của các vấn đề xã hội. Thay vào đó, hãy kích hoạt những điểm khoái cảm của họ: sex, bạo lực, nhảm nhí, hài hước, đại loại thế.
3b. Đừng bao giờ xúc phạm khán giả của bạn. Cũng đừng có thách thức những quan niệm phổ quát.

Những hậu duệ thời nay của Gramsci cũng nên biết đến và tìm hiểu một dạng thức khác của 'hegemony' đi là vừa. Với dạng thức này, công việc của truyền thông không phải là truyền bá cho dân chúng chủ nghĩa tư bản mà là trang điểm và nghệ thuật hóa những thương tật của nó trong đầu họ. Mang họ đi khỏi thế giới đầy rẫy nghèo đói, tham tàn, và ô trọc, đến một miền đất tươi mát của những khoái cảm nguyên chất - một thế giới nơi mà sex, cười và tiêu khiển luôn sẵn có chỉ cần một cú touch, nơi những người tốt, những người giống như chúng ta, luôn luôn chiến thắng ở cuối phim và tìm thấy tình yêu đích thực; nơi mà những cái kết luôn luôn có hậu. Trong thời đại của chúng ta, ngay cả báo chí tin tức, rồi ta sẽ thấy, cũng được yêu cầu phải cung cấp cho người tiêu dùng cái thể loại 'escape' này để đẻ ra một thứ gọi là 'infotainment' (tintức-tiêukhiển).     

(Exoo, 1994, 2010)
[ ... ]

2.9.13

Cho em ngày nắng xanh

Tập lại các thao tác mà bình thường mình làm nhoay nhoáy, quả là một trải nghiệm kỳ thú.

Nhắc mình nhìn thẳng đằng trước, ngẩng mặt lên và giữ thăng bằng khi đi bộ.

Tập đếm hơi thở, hít vào đếm đến 5, ngưng, đếm đến 3, thở ra đếm đến 5, ngưng, đếm đến 3. Tiếp tục.

Ở giữa đám đông, chen lấn khi lên xe lửa, hay xe bus, hay trong siêu thị, tập nhìn vào mặt mọi người và không bình phẩm. Tập thấy yêu mỗi người.

Tập không chê khen, tập không khinh ghét, tập không nhìn thấy điều xấu ở bạn.

Tập mindfulness.

Tập cho nước mắt ngưng chảy khi thấy mẹ tập đi sau té. Bốn tầng lầu bây giờ mẹ nghỉ thêm nhiều lần mỗi lần leo. Tập cho tim bớt đau khi bố vẫn phải tập đọc chữ viết trên giấy người khác đưa cho mỗi lần cần thông thoại.

Tập thấy tháng 9 nở đầy hoa xuân. Nắng ấm dần lên trên da thịt chú sâu xanh gặm lá non no căng tròn buông ra làm một cú xoay vòng rơi.

Tập biết ơn đời.
[ ... ]

26.6.13

Những luồng run rẩy

Ngoài vườn mùa đông, mưa suốt ngày. Những chiếc lá Japanese Maples này đã rụng gần hết rồi. Giờ chỉ còn trơ cành không, chống chọi với cái lạnh và chờ đến tháng 9. Anh cũng chờ tới tháng 9 :-)

Những lúc mất kết nối túm được một cuốn sách đọc ngấu nghiến như chưa bao giờ đọc sách. Nhiều khi không vì nội dung mà vì người tặng. Dù là đọc thầm, bao giờ những âm thanh của chữ cũng vang lên trong đầu. Nếu người viết ta đã biết, ta sẽ nghe thấy giọng của hắn. Nếu không biết, đó có thể là giọng của chính ta. Nhưng lần này, anh lại nghe vang lên tiếng của người tặng, từng câu, từng chữ, từng trang :-)

Sau đó anh lại ra vườn. Những bông primula nhỏ xíu, tím biếc, thương anh mà ra hoa sớm mùa thứ hai, ra hoa giữa trời mưa gió, không cần đợi tới tháng 9. Anh đợi mưa tạnh sẽ lai chụp các em khoe với bạn bè. Có những lúc như thế này lại thèm nhận được email báo có comment mới mà không phải spam :-) Giống như những buổi sáng ra vườn, thấy một sự đổi thay, dù chỉ là một chiếc Japanese Maple còn sót lại, nhẫn nại.

Vậy mà anh từng muốn bỏ chốn này mà đi, mở ra một cái gì đó mới, khác - nguồn cơn của mọi nguồn cơn, chắc cũng từ đây.

[ ... ]

12.11.12

Adorno (10 - hết)

Tóm tắt những điểm chính

Phần thực hành đã giúp chúng ta lĩnh hội những nội dung chính của chương này, tới đây tôi sẽ tóm lược những đóng góp của Adorno và Horkheimer trong đó nhấn mạnh tới tầm quan trọng về mặt phương pháp. Đặt Adorno bên cạnh trường phái Arnold/Leavise, có thể thấy giữa họ những điểm chung về phương pháp luận:

* Giống như Arnold/Leavise, Adorno cũng liên hệ những loại hình văn hóa với hoàn cảnh lịch sử và nền văn hóa công nghiệp đại chúng, những lí thuyết của ông đề cao tầm quan trọng và sự vượt trội của những nghệ phẩm đích thực và cao siêu mà theo ông có thể làm thay đổi xã hội một cách tốt đẹp hơn.

* Rõ ràng, lý thuyết phê phán này đòi hỏi sự phân biệt [văn hóa đỉnh cao/văn hóa bình dân] và có thể được nhìn nhận trên phương diện trau dồi nhận thức phê phán.

* Văn hóa phổ thông (sản phẩm của nền công nghiệp văn hóa) được phân tích, đánh giá và được hiểu một cách tiêu cực như là những công thức và có tính khả đoán.

* Sự kháng cự [chống lại nền công nghiệp văn hóa] và sự tỉnh thức là những yếu tố trọng tâm trong cách thực hành lý thuyết phê phán của Adorno.

* Vai trò quyết định đối với các giá trị văn hóa vẫn phụ thuộc vào thiểu số - trong trường hợp Adorno, là giới trí thức Marxist.

Những đóng góp của Trường Franfurt đi xa hơn những vị tiền bối bằng vào cách thức như sau:

* Qua việc kết hợp chủ nghĩa Marx với thuyết phân tâm của Freud, cho rằng quần chúng không phải là mối đe dọa đối với nền văn minh mà [ngược lại] bị 'man di hóa' bởi nền công nghiệp văn hóa - như những nạn nhân bị tước quyền, bị chi phối và phi chính trị hóa.

* Nghệ thuật đích thực/đỉnh cao không phải tự nhiên được khuếch tán xuống đám đông bằng việc quần chúng được 'văn minh hóa', mà nó khuyến khích họ dám thách thức cái hệ thống hiện hành mà nền công nghiệp văn hóa dựa vào đó để sinh tồn.

* Thảo luận về văn hóa của Trường Frankfurt không phải là đi ra ngoài chính trị; trên thực tế, khác hoàn toàn với tiếp cận của nhà Leavise, trường phái Frankfurt mang tính chính trị tự thân. Nền công nghiệp văn hóa là một lũng đoạn về mặt chính trị bởi vì nó làm giàu cho bọn tư bản công nghiệp và bóc lột, áp chế và bần cùng hóa cuộc sống của giai cấp vô sản[akak, Marx quá]

* Adorno mở rộng sự phê phán của mình bằng việc quy kết cho lý tính Khai sáng: tư tưởng Khai sáng, thay vì hiện thực hóa những ước mơ nhân bản, rốt cục lại lai dắt đến chế độ toàn trị phát xít và những trại giết người.

Cảnh báo sự hiểu đơn giản hóa

Nếu các em đọc các phần viết về phương pháp luận trong những mục tóm tắt của cuốn sách này, các em có thể thấy là tôi lưu ý rằng lịch sử của lý thuyết phê phán văn hóa là một chuỗi những bước chuyển nhịp nhàng của một trường phái phân tích văn hóa đã được khởi đi một cách mạch lạc. Sự suy diễn đơn giản là cái nên tránh.

Rất nhiều thuyết phê phán văn hóa hiện thời đã phê bình quan điểm cho rằng lịch sử là một quá trình tiến bộ đơn giản của các sự kiện và các ghi chép. Câu hỏi về tính liên tục là một câu hỏi phức tạp bởi vì một mặt tự bản thân các vị học giả chịu ảnh hưởng lẫn nhau (ví dụ như nhà Levise tham khảo Arnold, Adorno chịu ảnh hưởng bởi Marx và Freud), mặt khác thì sự kiến tạo lịch sử, các luồng tư tưởng, các phong trào v.v... đều là kết quả của hàng loạt lựa chọn, nối kết với những cách thức tiến hành và tri nhận về các hiện tượng khác nhau. Như Stuart Hall từng viết, 'đối với các nghiên cứu tri thức phê phán nghiêm túc, không có cái gọi là 'sự bắt đầu tuyệt đối' mà hiếm có những tiếp nối liên tục mà không đứt gãy', ngành nghiên cứu văn hóa nảy sinh từ 'những đứt gãy quan trọng - khi mà những luồng tư tưởng cũ bị phá sản, những tinh hoa già cỗi bị thay thế, và những yếu tố - cũ  và mới - được tái hợp xung quanh một hệ thống giả thuyết và chủ đề mới' (Stuart Hall [1980] trong Munns và Rajan, A Cultural Studies Reader: History, Theory, Practice, 1995: 195). Chương 14 của cuốn sách này sẽ thảo luận sâu hơn về nghiên cứu văn hóa và căn tính. 
[ ... ]

11.11.12

Adorno (9)

Thực hành 2: Đánh giá phân tích

Sau khi các em đã làm xong bài thực hành số 1, các em hãy đánh giá việc phân tích của mình, xem xét những thế mạnh và hạn chế của góc độ tiếp cận đối tượng. Một số câu hỏi dưới đây giúp đánh giá việc sử dụng phương pháp này:

* Theo em thì những ngụ ý đằng sau tiếp cận này là gì?
* Theo em thì phương pháp tư duy này hữu ích như thế nào?
* Các ý tưởng này có thể áp dụng vào thực tế hiện thời ra sao?
* Sau khi phân tích những điểm mình quan tâm, em có phản đối một số kết luận của Adorno đưa ra hay không?
* Nếu em nhận thấy có những điểm yếu trong cách tiếp cận này, em sẽ chỉ ra như thế nào?

Ghi chú thực hành: Đưa Rap vào jazz - Món thời trang quanh năm [Perennial Fashion - cũng là tên một bài viết của Adorno. Chữ perennial lần trước dịch là vĩnh cửu, thực ra nên dịch là 'quanh năm' với nghĩa khi nào cũng có; tương tự như 'annual flowers' là những bông có vào một mùa hàng năm so với 'perennial flowers' là những bông có thể nở hoa và tươi tốt quanh năm đó bạn thân mến ơi]

Trong phần này tôi sẽ không trả lời câu hỏi tôi nêu ra ở trên, nhưng thông qua một bài phê bình bằng thơ, tôi sẽ gợi ý một số cách xem xét các ý tưởng có thể hữu ích cho các em. Ở đây, vì tôi đã dùng hip-hop như trong bài thực hành số 1, tôi sẽ viết thêm một đoạn rap ngắn và đặt mình vào vị trí của một rapper để diễn đạt sự phê phán nhưng với thái độ trân trọng cái phương pháp mà chúng ta đang tìm hiểu. Các em có thể kéo dài bài rap này hoặc viết lại nó, áp dụng cho một loại hình văn hóa đại chúng khác. Em sẽ nhận thấy đây là cách hiệu quả để ghi nhớ những khái niệm cơ bản cũng như thái độ của chúng ta đối với chúng. Kỹ thuật này tỏ ra hữu ích trong kỳ thi đấy. Thử nhá.

[bài rap dưới đây được dịch word by word]


Đưa Rap vào Jazz - Món Thời trang Quanh năm


Bẩm cụ Adorno, luận án của cụ về văn hóa đại chúng
tôi đã đọc và đang lúng túng
Có vài điểm tôi cho rằng cụ đúng
khi nói về thương mại hóa nhạc jazz.
Tôi tin rằng người nào cũng nhận ra
nó là nạn nhân tiếp theo của nền công nghiệp văn hóa.
Nhưng những gì cụ viết về cuộc thiến đại trà
và cuộc tước quyền, thiệt tình là đơn giản quá!
Cụ làm như xã hội tiêu dùng này cụ biết hết?
mọi tác hại từ chính trị, kinh tế
từ tư tưởng đến tâm lý abcd
Có thể nó đúng về phương pháp nhưng chỉ dựa trên giả thiết!

Cuộc chơi này hổng dzui* - cần có thêm xúc cảm!
Chúng tôi đưa rap vào jazz - món thời trang quanh năm!

Jazz có thể là công thức, có thể lặp lại y sì hiện trạng
nhưng nó không đơn giản như cụ thấy rồi cụ phán
Cụ tóm được vài điểm nhưng cụ bỏ lỡ khá nhiều
Cụ có chắc đã nghe hết tất cả mọi điều?
về Armstrong, về Parker, về John Coltrane
về Be-bop, về free jazz, nỡ lòng nào cụ coi tất cả the same?
Cụ hãy xem Miles Davis - người không bao giờ hèn nhát
người đã khiến dân Mỹ gốc Phi tự hào với màu da đen.
Cho dù đầu những năm 60s jazz chỉ là công thức, nhưng nó đã chất chứa những bất đồng
để hiểu về dòng nhạc này cụ phải hiểu về cuộc sống.
Văn hóa jazz đã công khai đương đầu với bọn chính trị, bọn thầy tu
một số đòi đổi thay, số khác kết thúc trong lao tù.

Cuộc chơi này hổng dzui - cần có thêm xúc cảm!
Chúng tôi đưa rap vào jazz - món thời trang quanh năm!

Nào, cụ sẽ nói rằng tất cả họ đều là lũ ngốc bị thiến hoạn?
Những kể khắc tên mình lên vách đá nhà giam?
Trong bọn họ có người mơ một thế giới với hình hài khác
và nhạc jazz là tiếng khóc đòi lại nhân quyền bị tước đoạt.
Với người này đó là một trò vui, với người kia nó là một cuộc khảo sát
Cụ xem này - bọn giáo điều, bọn dấn thân, bọn truyền đạo,

đám tranh đấu hòa bình, đám làm cách mạng, đám Hồi giáo,
lũ công đoàn, lũ nghệ sỹ hài, lũ nhà văn trào phúng,
hội thương gia, hội thơ ca, hội khai phóng,
người mang bao tay bằng lụa, kẻ với nắm đấm sắt.
Những hạng người khác nhau này khiến tôi dè dặt,
có lẽ nào được tóm gọn trong lý thuyết của cụ chăng?


Cuộc chơi này hổng dzui - cần có thêm xúc cảm!
Chúng tôi đưa rap vào jazz - món thời trang quanh năm!


Trong trường hợp các em chưa biết, tôi giải thích thuật ngữ 'def' có nghĩa là hay ho, là cool. Tôi nhắc đến Louis Armstrong, Charlie Parker, John Coltrane và Miles Davis - những người được xem là những nhạc sỹ cách tân trong thời kỳ đó. Cả Be-bop và free jazz đã làm cuộc cách mạng đối với nhạc jazz, lần lượt vào giữa thập niên 40s và cuối 50s đầu 60s. Nếu các em quan tâm về những phong trào này có thể tìm đọc têm trong cuốn Jazz: A History (1993) của Tirro và Jazz in American Culture của Townsend (2000).

[ ... ]

Adorno (7)

Phương pháp của Adorno: mô hình phân tích 'mũi kim tiêm'

Hãy tạm chia tay Holmes và Watson và tiếp tục không cần có họ. Đến giờ, các em có thể nhận thấy nhiều vấn đề cần đặt câu hỏi xoay quanh cách mà Adorno phân tích về văn hóa bình dân đại chúng [từ nay dịch lại chữ popular là phổ thông]. Tuy nhiên, cho dù có nhiều nhà phê bình nhìn ra những điểm đáng phê phán trong các tác phẩm của trường Frankfurt, vẫn có nhiều người nhận thấy giá trị tư tưởng của họ và sự liên hệ với những cuộc tranh luận đương thời về văn hóa bình dân. Thực hành phê phán nền công nghiệp văn hóa của Adorno và Horkheimer có thể được miêu tả như là một mô hình phân tích kiểu 'mũi kim tiêm' [hypoderrmic needle' bởi vì tất cả các dạng của văn hóa đại chúng bình dân đều không thể tránh khỏi việc gây ra hiệu ứng gây mê đối với người tiêu dùng, biến họ trở thành những kẻ phục tùng và yếu đuối về mặt chính trị. Đây cũng có thể vừa là điểm mạnh vừa là điểm yếu của lý thuyết này, sẽ được mổ xẻ trong phần thực hành.

Tự khám phá và thực hành

Từ bây giờ, tôi sẽ không chỉ hỏi các em suy nghĩ về những tư tưởng được trình bày mà còn thiếu kế một loạt những biểu đồ khám phá [heuristic] để giúp các em suy nghĩ với những khái niệm mới mà chúng ta sẽ cũng nhau khám phá. Những biều đồ này có tác dụng như là:

- một công cụ thiết kế để giúp các em tự học thông qua thực hành
- một công cụ để khái quát những ý tưởng thông qua việc đặt các câu hỏi cụ thể
- một bộ khái niệm hỗ trợ việc tư duy, suy nghĩ độc lập, diễn dịch, phân tích và nghiên cứu
- một sự trợ giúp để các em tự lập cấu trúc tư duy của mình và thí nghiệm các ý tưởng
- nói ngắn gọn, những biểu đồ tự khám phá này được thiết kế để các em thực hành nghiên cứu văn hóa cho chính mình

Mục đích ở đây là để giúp các em phát triển một sự diễn dịch độc lập nhất định trong giai đoạn đầu nghiên cứu. Các em cần quen với việc tư duy với các khái niệm và có chiến lược đọc, thay vì cứ bị mê mải với những nội dung mình đọc. Một khi các em có được một nhóm các chiến lược, các em có thể test chúng thông qua những chủ đề mà mình quan tâm, để xem cái nào khả thi nhất trong bất kỳ tình huống diễn dịch nào. Điều này cũng sẽ giúp cho các em một vị trí để từ đó tiếp cận với những gì người khác đã viết ra.

Đây là một biểu đồ tự khám phá giúp các em đánh giá và tìm hiểu một số bước cơ bản trong phương pháp phân tích nhạc jazz của Adorno:

* lựa một thể loại văn hóa bình dân

* nhận diện nguồn gốc và bối cảnh văn hóa của nó (Adorno hiểu rằng nhạc jazz có liên hệ với nhạc blues và những ca khúc của người nô lệ)

* nhấn mạnh những quy ước mang tính tiêu chuẩn và khả đoán của nó

* miêu tả những tác động về mặc tâm lý, kinh tế, tư tưởng và chính trị của nó (sử dụng những tư tưởng liên quan đến chủ nghĩa Marx và phân tâm học làm nền tảng):

1. Tác động tâm lý: cái loại hình văn hóa được lựa để phân tích đáp ứng sự thỏa mãn nhất thời và trốn chạy [escapist] nhưng về lâu dài thì nó trống rỗng [empty] và tất yếu dẫn đến sự thất vọng và sự tước quyền (thiến hoạn)

2. Tác động kinh tế: những hứa hẹn liên tục về sự thỏa mãn, cộng với những lời mời gọi mang tính thời trang, nhấn chìm người tiêu thụ vào vòng xoáy tại hại [vicious] của tiêu dùng là cách mà nền công nghiệp văn hóa duy trì và kiếm lời từ văn hóa đại chúng.

3. Tác động tư tưởng: làm nghèo người tiêu dùng về mặt tình cảm và tri thức, và khuyến khích họ tự chấp nhận tình cảnh hiện tại [status quo]

4. Tác động chính trị: gia tăng sự bất bình đẳng của chủ nghĩa tư bản, xoa dịu người tiêu dùng, và trao cho họ sự bất lực về mặt chính trị.

* cuối cùng, các em hãy đặt câu hỏi vì sao cái loại hình văn hóa bình dân mà em lựa đó có thể liên quan đến sự trỗi dậy của chủ nghĩa toàn trị và những hình thức nguy hiểm của lý tính.

[xem tiếp 8.1]
[ ... ]

Adorno (6)

Man di nữa: trường Franfurt và lý tính Khai sáng

Watson: Quả là một sự đu dây thú vị với khái niệm man di á!

Holmes: Ừa, nhưng man di không dừng lại ở đó. Trong tác phẩm kết hợp giữa Adorno và Horkheimer,  Biện chứng của Khai sáng [The Dialectic of Enlightenment] ([1947] 1972: 125), hai vị không chỉ luận về cái mà họ nhìn nhận như là tính chất tầm thường và tính khả đoán của các hình thức văn hóa đại chúng bình dân mà còn trình bày quan điểm của họ rằng: sự man di là hệ quả từ xu hướng lý tính hóa của Khai sáng.

Watson: (ngạc nhiên) Cái gì? Man di và Khai sáng á? Chứ không phải là nó [Khai sáng] mang lý tính vào thế giới tri thức và đời sống xã hội à?


Holmes: Đúng, nó thường được hiểu như thế. Tuy nhiên, điều đầu tiên cần làm rõ ở đây là cách mà họ [Adorno và Horkheimer] nhìn nhận tư tưởng Khai sáng. Cả hai vị đều liên hệ lý tính Khai sáng với sự trỗi dậy tàn khốc của chủ nghĩa Phát-xít và thảm kịch của cuộc tàn sát người Do Thái [the Holocaust] (hàng loạt người Do Thái bị giết trong những trại tập trung). Hãy xem biện luận của họ như thế nào. Trong tư tưởng Khai sáng, lý tính trở thành một lực lượng áp chế đối với tự nhiên. Lý tính thay thế cho tư duy tín ngưỡng huyễn hoặc (phi-lí tính [non-rational]) và sau đó trở nên thống trị qua quá trình lý tính hóa (áp chế tới mức mà bản thân nó trở thành một loại tín ngưỡng mới). Sự làm chủ tự nhiên một cách lý tính đã dần dần mở rộng sang cả thế giới con người mà giờ đây đã trở thành đối tượng cho sự sự bóc lột khủng khiếp nhất.

Watson: (tỏ ra thất vọng) Oài, lý tính, vậy là, nó đã đi quá xa từ những mơ ước đầy tính nhân bản của các nhà tư tưởng Khai sáng, để trở thành cái vận hành cho những lực lượng toàn trị và vũ trang cho những trại cải tạo giết người phi nhân bản nhất của đế chế Phát-xít ư? Tôi không bao giờ tin được là Khai sáng lại có thể được hiểu theo cách như vầy.

Holmes: Bạn có thể còn ngạc nhiên nữa khi biết rằng Adorno cũng quy kết những sản phẩm của nền công nghiệp văn hóa với thể chế toàn trị. Ông khẳng định rằng, sự nhấn lệch/đảo nhịp [syncopation] (một cách chơi phổ biến của giai điệu jazz) đạt được cái gọi là 'sự độc tài về âm nhạc' [musical dictatorship] đối với công chúng, theo cách mà nó "gợi nhớ sự soán ngôi của kỹ thuật khi được đặt dưới sự kiểm soát toàn trị phản lý tính [irrational] cho dù bản chất của kỹ thuật là lý tính" (Adorno, 1991: 125-6). Đối với Adorno, thái độ cuồng nhiệt của những người yêu nhạc jazz nhắc nhớ "sự trịnh trọng một cách hung hăng của đám đông những kẻ phò chính thống [đồng thanh hô khẩu hiệu] ở những quốc gia toàn trị - mặc dù có sự khác nhau giữa một bên là giải trí, một bên là chính trị, tương tự như khác nhau giữa sống và chết". Tôi sẽ đọc cho bạn nghe một phần trong tác phẩm của Adorno (đọc một đoạn trích trong cuốn Nền Công nghiệp Văn hóa):

Trong khi giới lãnh đạo ở những quốc gia độc tài châu Âu của cả hai nhánh [quân phiệt và cộng sản] nổi giận với sự suy đồi [decadence] của nhạc jazz, thì giới trẻ ở các quốc gia khác đã từ lâu cho phép mình bị tiêm nhiễm [electrified] bởi jazz, với những bản hành khúc, những bước nhảy đảo nhịp, với những ban nhạc mà một cách ngẫu nhiên không hề xuất thân từ âm nhạc quân đội. Sự phân chia thành những đội xung kích [shock-troops] và những lực lượng ủng hộ rời rạc có lẽ cũng giống như sự phân biệt giữa giới tinh hoa đảng phái với phần dân chúng còn lại. 

Watson: (dựa lưng vào ghế) Vậy thì, theo quan điểm này, khi chúng ta thưởng thức âm nhạc phổ thông mà mình yêu thích có nghĩa là chúng ta một cách không ý thức trở thành đối tượng của những kỹ nghệ vận động nguy hiểm được dùng để chi phối quần chúng!

Holmes: Đúng, theo quan điểm này thì có thể nói là giữa bước nhảy của bạn và bước duyệt binh kiểu Phát xít [Nazi goose step].không khác biệt nhiều lắm. Nhưng thôi, vậy là đủ cho buổi tối hôm nay. Tôi phải tiếp một quý ông người sẽ mang cho tôi một vụ đặc biệt thú vị...

Watson:Bạn Holmes thân mến, đừng nói với tôi là bạn quay trở lại công việc thám tử nhá. Thật là tiếc quá, bạn đúng là một ông thầy tốt....

[Hết phần tám chuyện giữa hai người]


Trợ giúp: Giới thiệu vắn tắt về Khai sáng

Thế kỷ Khai sáng, thường được biết đến như là 'Thời đại Lý tính', gắn liền với những xu hướng tư tưởng mới có ảnh hưởng to lớn từ khoảng giữa thế kỷ 17-18. Đứng lên chống lại những hình thức toàn trị truyền thống, giáo điều của tư tưởng và điều hành xã hội.những tác giả lớn như Voltaire, Diderot, Montesquieu, Locke, Kant và Franklin (và rất nhiều vị khác) cho rằng sự tiến bộ kông tách rời khoa học và đời sống chính trị-xã hội cần phải được đặt trên nền tảng lý tính. Lý tính, soi sáng bởi nhận thức và tư duy khoa học, có vai trò thay đổi thế giới theo hướng tốt đẹp hơn cho con người - bao gồm cả việc lật đổ sự thống trị của cái vô tri, của tôn giáo (thường gắn với mê tín) và chế độ quân chủ [monarchy].

-------- Dạng thức cực đoan nhất của lý tính hóa là chủ nghĩa phát xít đã 'một cách lý tính' tạo ra những trại giết người và thảm sát dân Do Thái và tất cả những kẻ thù của chế độ. Adorno và Horkheimer liên hệ thuyết lí tính Khai sáng với những sự kiện tồi tệ ở nước Đức Quốc xã.------------

[ ... ]

18.10.12

Adorno (5)

Adorno như một dũng sỹ (phe Marxit) của văn hóa đỉnh cao [high culture gladiator]


Holmes: Hãy xem cái bảng này nhé [phần 4], tôi hy vọng nó cho thấy rõ ràng là đối với Adorno và phần lớn đồng bọn của ông thì văn hóa bình dân đại chúng đã bị thiến hoạn như thế nào. Tuy nhiên, có những sự khác biệt đáng kể giữa cách hiểu của ông và cách hiểu của Arnold và nhà Leavis về tác động của văn hóa đại chúng. Theo Adorno, không đáng lo sợ rằng thì là quần chúng sẽ lật đổ cái hệ thống chính trị và trật tự xã hội đang hiện tồn mà ngược lại thì đúng hơn! Họ [quần chúng] được nhìn như là những nạn nhân của nền công nghiệp văn hóa vốn gây mê người tiêu dùng của nó về mặt chính trị và tri thức để họ tự thích ứng với hoàn cảnh sống khốn khổ [lúc này Holmes dùng từ miserable và sợ bạn mình không hiểu, bác tới lui nói hoài]. Sự từ bỏ một cách bị động diễn ra trong xã hội tư bản được văn hóa đại chúng nhân rộng và củng cố thông qua những hoạt động giải trí của nền công nghiệp văn hóa (Adorno và Horkheimer, [1947] 1972: 142).

Watson: Nhưng tôi vẫn lăn tăn. Tôi vẫn thấy sự giống nhau giữa Adorno và [couple] nhà Leavis!

Holmes: Ngoài phương diện chính trị, tôi đồng ý là có nhiều điểm giống nhau giữa họ và các tác giả [vợ chồng Leavis] của Trường phái Văn hóa và Văn minh [Culture and Civilization Tradition]. Adorno là thành viên của một đội quân nhỏ bị bao vây và chiến đấu sinh tử chống lại cái được xem là những lực lượng nguy hiểm của tình trạng man di [barbarism] của văn hóa (đại chúng) hiện đại. Đối với Adorno, Arnold và nhà Leavis, văn hóa/nghệ thuật đỉnh cao có sức mạnh và tính khả dịch: nó có sức mạnh thức tỉnh nhận thức phê phán và mang lại sự thỏa mãn về mỹ học và tri thức một cách thuần thực. Cái phân biệt nó với quan điểm [của trường phái] Văn hóa và Văn minh là thông qua việc cung cấp một tầm nhìn khác cho một tương lai sáng lạn hơn, nó có thể thực sự đánh thức quần chúng nổi loạn chống lại sự lệ thuộc, sự bất công và bất bình đẳng.

ĐƠN GIẢN HÓA: CHỐNG CHỈ ĐỊNH

Sẽ là sai lầm nếu cho rằng chủ nghĩa phê phán Marxist chỉ có một dạng - mặc dù những người Marxist bị hấp dẫn bởi lý tưởng cách mạng của Marx và Engel. Các chương về E.P. Thompson, Antonio Gramsci và Louis Althusser trong cuốn sách này sẽ nói rõ hơn. Như đã đề cập, những vị đứng cùng một trường phái không nhất thiết đồng ý với nhau về mọi chủ đề. Quan điểm rằng nghệ thuật có thể thúc đẩy mục tiêu cách mạng của chủ nghĩa Marx quy tụ khá nhiều học giả Marxist như Bertholt Brecht và các nhà phê phán đương thời như Jürgen Habermas và Fredric Jameson.

Watson: Thế còn cái gì phân biệt các nghiên cứu của Adorno với trường phái Arnold/Leavis không?

Holmes: Bạn có thể lưu ý rằng Adorno sử dụng thuật ngữ 'man di' [barbarism], nhưng theo một cách không giống với những tác giả trước đó. Phê phán những người nhập nhằng giữa ca khúc bình dân với nghệ thuật hiện đại [modern art], ông viết rằng, những ai 'lẫn lộn một hợp âm gồm 'những nốt nhạc sai' ['dirty notes']* với [lối chơi] vô âm thể [atonality]** thì đã rơi vào tình trạng man di [ý là dốt] (Adorno, 1990:127). Tính man di ở đây không phải nhắm vào thái độ bất tuân của quần chúng mà là sự áp chế về mặt kinh tế [economic tyranny] của nền công nghiệp văn hóa.


Trợ giúp: Adorno, 'dirty notes' và vô âm thể [atonality]

'Dirty notes' trong nhạc jazz là những nốt nhạc đi ra ngoài thang âm [scale] chuẩn và được chờ đợi (đặc biệt là các quãng 3 giáng, quãng 5 giáng và quãng 7 giáng - rất đặc trưng của nhạc blues) [flat thirds, fifths and sevenths]. Vô âm thể, nói một cách giản lược nhất, là khái niệm gắn với tên tuổi các nhà soạn nhạc cổ điển như là Aronld Schönberg. Đó là khi trung tâm điệu thức truyền thống [traditional tone centres] và cấu trúc hòa âm [harrmonic structures] bị loại bỏ khiến cho bản nhạc trở nên hoàn toàn mơ hồ và dường như không thuộc về một nốt nhạc nào. Nếu thấy điều này khó hiểu, các em nên thử nghe nhạc của các soạn giả như Mozart, Vivaldi hay Beethoven, rồi sau đó nghe bản Concerto cho Piano của Schönberg (1942). Các em sẽ thấy là rất khó có thể huýt sáo theo bản concerto đó. Ngoài ra em cũng nên tìm hiểu thêm các tác phẩm của Anton Webern hoặc Alban Berg.


--------------------
*: Dirty notes được dùng theo lối chơi chữ, để trong nháy, không phải là một thuật ngữ của âm nhạc, nên tôi dịch thoát ý. Có thể tham khảo bài phỏng vấn một ban nhạc lấy tên The Dirty Notes ở đây.

**: Chữ này còn được dịch là vô điệu tính hoặc vô điệu thức. Tham khảo ở đây và ở đây. Nếu thích, cũng có thể dịch là vô chiêu thức, tham khảo ở đây
[ ... ]

Adorno (4)

Adorno và sự phân biệt giữa văn hóa đại chúng [mass culture] và văn hóa đỉnh cao [authentic culture - có thể hiểu là văn hóa thuần chất, chuẩn mực, tinh hoa; trong bài, tác giả dùng các chữ authentic, great, genuine và high culture với cùng một nghĩa như vầy]

Watson: Tôi hy vọng bạn sẽ tha lỗi cho sự khiếm nhã của tôi, Holmes, nhưng nếu chúng ta cởi bỏ Marx và phân tâm học, tôi tin là tôi nghe thấy tiếng dội của Arnold và Leavis ở đây.

Holmes: Đúng vậy, nhưng hãy nhìn cụ thể hơn chút nhé. Giống như Arnold hay Leavis, tư tưởng của Adorno cũng dựa trên sự phân biệt giữa văn hóa đỉnh cao và các dạng văn hóa cấp thấp [inferior]. Tuy nhiên, như tôi đã nói, có sự khác nhau rõ ràng về mặt chính trị ở đằng sau sự phân biệt này.

Watson: Vậy, đối với Adorno, cái gì phân biệt giữa văn hóa đỉnh cao với văn hóa đại chúng?

Holmes: Tại sao bạn không làm một ly nữa, tôi sẽ phác ra những điểm khác nhau đó cho bạn thấy (Watson làm theo, quay lại và rít tẩu thuốc trong khi chờ Holmes). Đây (Holmes đưa tờ giấy cho Watson), hãy xem cái này. Rút ra từ bài essay của Adorno 'Về âm nhạc bình dân' [On Popular Music] (in lại trong cuốn sách của Storey, 1998), bảng bên dưới sẽ đối sánh những điểm khác biệt chính giữa văn hóa đỉnh cao và văn hóa đại chúng.

bấm vào hình để xem rõ hơn


 Điều mà Adorno nói ở đây đó là sự cắt giảm [nghệ thuật] phô diễn âm nhạc cho vừa vào những công thức khả đoán và tiêu chuẩn hóa đã tước quyền của cả nghệ sỹ và fans của jazz - họ khôngphô diễn bản thân một cách thuần thực theo một lối chơi đầy chất nghệ sỹ và tự do phóng khoáng.

Figure 3.3. Adorno, nền công nghiệp văn hóa và sự tước quyền
[ ... ]

12.10.12

Adorno (8.2)

Như hẹn, mục 8 được đưa lên trước vì có nhỏ kia chưa cần nghe giảng hết đã làm xong bài tập rồi. Học trò này rất lười đến lớp và luôn có 1 tỉ lí do, đặc biệt là thời tiết. Trong lúc đề bài yêu cầu lựa một thể loại cụ tỉ, thì hắn lại lựa cái ở giữa; và đặc biệt là trong lúc xe lửa đã dừng lại, thì y thị vẫn còn đương nghĩ. haizz.



for Đỗ Anh, to remember those days when we might be obsessed with Theodor W. Adorno

in between Circular Quay and West Ryde station
on a moving train
I have an idea to answer the question of where I indeed belong
in between
here and there
mom and dad
gay and les
Australia and Vietnam
shit
and joy
and misery
and fantasy
and blah blah blah
all happens in between
at least, in between
a quick drink and a quick piss
a quick suck and a quick fuck

I continuously have ideas of
THINGS
in between
1975 and 2012
mouth and anus
to be and was done
empowering and disempowered
castration anxiety and penis envy (*)
pleasurable principle and reality principle (**)
and of course,
in between
my dear friend
and
me

in between one Jazz album and another on iPod, I paused
on a moving brain
Sydney, 10. 2012
_________
(*) and (**): These four terms can be found in a number of Sigmund Freud’s works; for an example: Freud, Sigmund ([1917] 1973), Introductory Lectures on Psychoanalysis, Harmondsworth: Penguin.



Khoảng giữa
 
tặng Đỗ Anh, để nhớ những ngày tháng chúng ta có lẽ đã bị Theodor W. Adorno ám

ở giữa Circular Quay và ga West Ryde
trên một chiếc xe điện đang chạy
tôi nảy ra một ý để trả lời câu hỏi tôi thực sự thuộc về đâu
lưng chừng khoảng giữa
đây và đó
mẹ và ba
gay và les
Úc và Việt Nam

ố dzè
cứt
và niềm vui
và khổ sở
và ảo tưởng
và ti tỉ thứ khác
tất cả xảy ra ở khoảng giữa
ít nhất, ở khoảng giữa của
một thức uống nhanh và một lần đi đái gấp
một lần mút mát vội vã và một lần làm tình chóng vánh

tôi tiếp tục có những ý tưởng về
NHỮNG ĐIỀU
ở khoảng giữa
năm 1975 và 2012
miệng và hậu môn
sẽ và đã thực hiện
trao quyền và tước quyền
nỗi lo lắng bị thiến hoạnsự ganh tỵ với dương vật (*)
nguyên tắc khoái lạcnguyên tắc thực tế (**)
và tất nhiên,
giữa
bạn thân mến của tôi ơi
tôi ơi

ở giữa một album nhạc Jazz và một album khác trong iPod, tôi dừng lại
trong một bộ não chuyển động
Sydney, 10. 2012
___________
(*)(**): “castration anxiety”, “penis envy”, “pleasurable principle”“reality principle” là những khái niệm khá thông dụng, có thể tìm thấy trong những tác phẩm của Sigmund Freud, sách bàn về Sigmund Freud hay các sách phân tâm học nói chung. Ví dụ, bốn khái niệm trên có thể tìm thấy trong cùng một quyển sách: Freud, Sigmund ([1917] 1973), Introductory Lectures on Psychoanalysis, Harmondsworth: Penguin. Độc giả có thể tìm xem bài viết “Con cặc” của Nguyễn Hưng Quốc để hiểu thêm về “nỗi lo lắng bị thiến hoạn” và “sự ganh tỵ với dương vật”.
[ ... ]

Adorno (8.1)

Như tên gọi, Introducing Cultural Studies: Learning through practice, cuốn sách mà tôi đang dịch chương về Adorno, được viết theo dạng giáo trình: kết thúc mỗi phần nội dung là các bài tập, gợi ý, lưu ý. Dưới đây là bài tập số 1 của chương này. Lí do để nhảy cóc sang phần 8 này sẽ được lí giải ở phần 8.2.


Bài tập 1: Lý giải về nền công nghiệp văn hóa

Đề bài: [Em] hãy lựa một thể loại văn hóa bình dân (có thể chọn từ âm nhạc, truyền hình, điện ảnh, video games, tạp chí, báo in, tiểu thuyết) và áp dụng quy trình phân tích của Adorno. Tôi khuyên [các em] chọn cái gì đó mà mình thích (lí do là để còn làm bài tập tiếp theo nữa). Gợi ý dưới đây sẽ giúp [các em] làm tốt bài tập này nhé.


Notes Thực hành: Hip-hop như là một sản phẩm của nền công nghiệp văn hóa

Chúng ta sẽ xem xét tuyên ngôn của một dòng âm nhạc đương đại mà đang phổ cập rộng khắp hiện nay: hip-hop. Áp dụng những bước cơ bản trong phương pháp của Adorno, chúng ta sẽ diễn nghĩa hip-hop theo những ẩn dụ của nó. Tôi sẽ thử làm mẫu cho các em. Nhưng nói trước là tôi không hề ác cảm gì với hip-hop nhé: tôi sẽ đóng vai người biện hộ của Quỷ sứ [I am playing Devil's advocate]

1. Nhận diện bối cảnh văn hóa và nguồn gốc của hip-hop

Chúng ta nên đối chiếu hiện tượng hip-hop với bối cảnh của chủ nghĩa tư bản và nhận diện nó như là một sự mở rộng của của âm nhạc truyền thống Phi châu (khởi đi từ câu chuyện kể của các già làng [griots]) trở thành các thể loại âm nhạc Phi châu-lai-phương Tây như là spirituals, ragtime, the blues, jazz, rhythm and blues, soul, reggae và Jamaica DJ dances.

2. Nhấn mạnh đến tính chất công thức và tính khả đoán của nó:

Có thể nói rằng, bằng những hình thức cách tân [nhạc truyền thống châu Phi] gắn liền với tên tuổi của các DJ, nhạc công và ban nhạc như Clive Campell (còn được biết đến với tên Kool Herc), Grandmaster Flash và Afrika Bambaataa, thì hip-hop đã bị thương mại hóa, bất chấp cái tư tưởng kháng cự về mặt chính trị ban đầu của nó. Khi 'Rapper's Delight' [sự khoái trá của rapper] của Sugarhill Gang (1979) có số bán vượt mốc 500 ngàn bản, thì thôi rồi, hip-hop đã bị nhấn chìm trong nền công nghiệp văn hóa: cái lí do có tính nguyên tắc cho sự tồn tại của nó giờ đã trở thành cái để nhét đầy túi của các hãng băng đĩa. Nhớ lại, Ice Cube [nhạc sỹ, nhà sản xuất, rapper, diễn viên người Mỹ gốc Phi] từng chửi rằng "bọn ma cô thực sự chính là, đ.m. nó, các hãng thu âm". Có thể thấy, nếu các kỹ thuật như là vuốt/miết đĩa [scratching], xoay ngược [backspinning - các bạn DJ hay xài cách này để cho đĩa nhạc chạy ngược, kéo dài một khúc nhạc], lấy mẫu [sampling - lựa một khúc/đoạn có sẵn xài cho nhiều bài/đoạn khác nhau], búng tay [snapping - để làm nhịp hoặc các quãng nghỉ trước khi nhạc vào á], chèn âm thanh [dubbing], ghép đoạn [punch phrasing - xen một đoạn từ một bải nhạc vào một bài nhạc đang chạy] v.v.. đã từng là những đột phá của dòng nhạc này thì giờ chúng đã bị đồng hóa đến mức mà ta có thể gặp ở trong mọi sản phẩm từ những sáng tác của nhóm Public Enemy cho đến những tiết mục tham dự cuộc thi âm nhạc bị nhiều chỉ trích [much maligned] Eurovision.

3. Miêu tả những tác động về mặt chính trị, tư tưởng, kinh tế và tâm lý của hip-hop (sử dụng những thứ vừa nói ở bài trước trên quan điểm của chủ nghĩa Marx và phân tâm học) [akak]

Tác động tâm lý: theo quan điểm này, hip-hop chỉ đáp ứng sự thỏa mãn và sự trốn chạy [escape - các bạn thân mến lưu ý từ này, mốt ta sẽ quay trở lại] khỏi những stresses và những khó khăn của cuộc sống trong xã hội tư bản hiện tại, nhưng, mặc dù nó được coi là một kiểu nổi loạn, nó không tránh khỏi dẫn đến sự đầu hàng và sự tước quyền (hiệu ứng thiến hoạn) nơi người nghe. Các rappers (kể cả người nghe hay người chơi) có thể tham gia vào trò chơi như những kẻ nổi loạn, nhưng, rốt cục, chỉ là những kẻ phục tùng bị tước quyền.

Tác động kinh tế: chính sự hứa hẹn [một sự nổi loạn] liên tục, rồi sự đầu hàng trong thỏa mãn, cộng với lời mời gọi của thời trang hip-hop đã giúp duy trì dòng phân phối ào ào [của sản phẩm hip-hop] và nuôi dưỡng nền công nghiệp văn hóa và những kẻ đầu cơ đằng sau nó.

Tác động về tư tưởng: rap làm nghèo [bài trước dịch là bần cùng hóa] người tiêu dùng về mặt tri thức và tình cảm, và khuyến khích các fans của nó, thông qua việc tiêu thụ thường xuyên, chấp nhận và thỏa hiệp với sự sắp đặt của hệ thống chính trị xã hội hiện thời.

Tác động về chính trị: nó củng cố sự bất bình đẳng của chủ nghĩa tư bản, xoa dịu người tiêu dùng và trao cho họ một sự bất lực về mặt chính trị. 

4. Cuối cùng, hãy đặt câu hỏi về cái thể loại của văn hóa bình dân mà em chọn [ở đây là hip-hop] có thể liên quan như thế nào đến sự lớn mạnh của các chế độ độc tài toàn trị [totalitarianism] và các hình thức nguy hiểm của lý tính [bình tĩnh, phần 4 trong serie này sẽ giải thích ý này].

Có thể nói rằng, hip-hop, với tư cách một dòng nhạc bị thương mại hóa cao độ, đã đạt đến cái gọi là 'một sự độc tài về âm nhạc' đối với công chúng, theo cách mà nó "gợi nhớ sự soán ngôi của kỹ thuật khi nó được đặt dưới sự kiểm soát toàn trị phản lý tính [irrational] cho dù bản chất của nó là lý tính" (Adorno, 1991: 125-6) [trong bản gốc Adorno vẫn đang nói về jazz, nhưng tác giả cuốn sách này mượn lời ổng để nói về hip-hop]. Các fans của Rap một cách vô ý thức bị biến thành đối tượng của những kỹ thuật thao túng [manipulate] nguy hiểm được dùng để chi phối đám đông. 

Đến giờ, các em có thể nhận thấy một số quan điểm có thể hiểu được và/hoặc các em phản đối chúng. Nếu các em phản đối, tôi hy vọng các em sẽ nói rõ lý do vì sao lại không đồng ý với nhận định rằng tất cả các loại thể của văn hóa bình dân đều bị gán nhãn theo cùng một cách giống nhau như thế. Nếu các em không phải là fans của hip-hop, các em có thể liên hệ đến những quan điểm tương tự về một thể loại nào đó [ngoài hip-hop] mà mình thích. Rồi các em sẽ phản biện lại như thế nào? Lưu ý các em là mặc dù có thể có rất nhiều tranh luận mâu thuẫn với cách nhìn nhận này, nhưng không có nghĩa là những tư tưởng này không có giá trị - vấn đề là chúng ta rèn khả năng lập ý và phân tích chúng với sự mở rộng bàn luận, đưa ra các chứng cứ hay là sự biện giải đúng đắn.

[Rồi, làm bài đi nhen]
[ ... ]
8/3 adoption Arnold Matthew AussieBum autism ba láp babylift Barca bay Beauty Salon Beudrillard Bi black Black Friday Black Parade blog-social media Bob Gould body language bookseller boom boom Brenda Dervin bun sịt bupbe báochíchóe bóng bánh bún ốc bạn bố Camp-berra chim china chiến công chính trị chó chôm trên net Chúa chị chửi climate change codes of gender college closure Colombo Plan con gián con nít connector Copenhagen cross-cultural cultural studies cà chớn cànglúccàngbéo cànglúccànghâm cànglúccàngkul cànglúccàngsến cừu cựcnhảm development drugs dust storm dáo giục em Emo ending360 Facebook framing Froject Triangle gangs gardening ghen già Giáng Sinh gái Habermas having fun hhđ home HPI hugging Hà Nội hài kịch Indigo Japan quake Jessica jodi K46 không gái không nhãn không nhảm Kim Kim Edgar Kim Nguyen Kim Ngân Kỳ diệu Ladygaga latrine Lazarsfeld Lerner liênvănhóa lost for words Love Lê Tuyên lông lá lăn tăn lấy chồng McLuhan Melbourne migrant migration missing modernization myself môitrường mẹ nghèo ngoại Ngải Vị Vị nhạc nhạc nhẽo Nicole Kidman Nietzsche nàng Bân Oprah Oz Paul Petta phim phở phụ nữ Pink post secret public diplomacy Queen Queensland flood quảng cáo rock Ron Scollon rumor Rùa rảnh quá Saigon sense-making sex show hàng smart and sexy smoking social capital Spain stereotype stockholm Sunflowers sydney sông Hồng sịtni sống TED talk terror of knowing Thang Ngo thơ thơ Thủy Hử Tony truyền thông truyện trường cũ tumblr TV tình yêu tận thế Tết urbanisation videolearning Vietnam Vietnam war violet war what the fact World Cup final xe ôm XXmas ái kỷ Đà Nẵng đồng tính ẩm thật
 

©2009 GẤUxx | by TNB

Best Blogger TipsBest Blogger Tips