Goodbye Cruel World

Trí thức và Truyền thông *

Chúng ta đã nhìn thấy trí thức Việt Nam hiện đại và báo chí in ấn cùng nhau lớn mạnh, mỗi bên phụ thuộc lẫn nhau để phát triển. Trong thời kỳ đầu (ý nói những năm 1920s-1930s - ND), trí thức là những người tiêu thụ chính cũng như lực lượng sản xuất chủ yếu của sách vở và những ấn bản định kỳ. Khi tỉ lệ đọc viết tăng lên, độc giả, không nhất thiết tự xem mình là trí thức, tham gia vào việc gửi thư tới ban biên tập, góp ý vào các 'diễn đàn' trên báo, và gửi những bản thảo bài viết của họ. Họ lập những tủ sách ở nhà, chia sẻ với bạn bè và gia đình. Từ những năm 1980s, hàng nghìn trí thức du học trở về với cái nhìn chuyên sâu hơn là tổng hợp. Những tạp chí chuyên ngành ra đời như một đáp ứng cho lực lượng này. Tuy nhiên, rất nhiều những nhà khoa học, kỹ sư, giới chức quân sự, giảng viên đại học và quan chức nhà nước này là độc giả thường xuyên của những tạp chí văn học và văn hóa, thể hiện quan điểm về những sáng tác cụ thể, và thi thoảng cũng đóng góp viết lách của bản thân họ. Cách thức tham gia kiểu như vậy phổ biến trong vài triệu người người Việt Nam và kéo dài cho tới tận ngày nay, không kể những độc giả thường xuyên của tin tức giải trí. Ngược lại, khi ngồi trước máy thu hình hoặc radio, nhiều người Việt Nam coi mình như những khán thính giả thụ động, mặc dù họ có thể lên tiếng về những chương trình cụ thể hay những nhân vật cụ thể mà họ yêu thích trên phương tiện nghe nhìn.

Qua 80 năm, nhà nước đã kiểm soát hoạt động trí thức và thực thi rất nhiều cách thức kiểm duyệt về báo chí. Tuy nhiên, kiểm soát của nhà nước chưa bao giờ là tuyệt đối, và các nhà văn, nhà biên tập, nghệ sỹ, và nhạc sỹ vẫn thường tìm thấy cách thức để thực thi cái agendas của họ trong phạm vi các cơ quan báo chí sở hữu nhà nước. Trong khoảng 15 năm trở lại đây (từ sau 1990 - ND) có sự nới lỏng một cách thận trọng sự áp đặt của nhà nước đối với sự phục tùng của trí thức. Nhà nước tiếp tục sử dụng toàn bộ hệ thống báo chí để tuyên truyền, cổ vũ, động viên, kể cả ca ngợi chế độ hay hù dọa, nhưng công dân đã bắt đầu đọc, nghe, và xem (những thứ đó - ND) một cách ít ngây thơ hơn so với trước đây, một phần bởi vì họ đã có thể tiếp cận những nguồn tin ngoài biên giới để có thể so sánh. Trích từ bài nói của Hồ Chí Minh 1959, đảng vẫn khẳng định rằng "Chính trị phải làm chủ" khi nói về nội dung báo chí (báo Nhân Dân, 22/6/2000). Đảng cũng cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn của toàn cầu hóa truyền thông, và thậm chí sự chệch hướng của cả hệ thống báo chí. Tuy nhiên, những mệnh lệnh chính thống kiểu này không nhất thiết được đáp ứng bởi thực tiễn hoạt động báo chí, và chưa chắc là đảng sẽ đàn áp báo chí mạnh tay. Thậm chí nếu đảng làm như vầy, kết quả cũng không như mong đợi của phe cực đoan. Trong khi đó, những người làm báo tiếp tục "mặc cả với nhà nước rằng hiện thực là đa diện (multi-segmented reality), mà trong số đó báo chí chỉ là một phần" (trích dẫn của Heng, 2001, p.230).

Lịch sử ngành truyền thông toàn cầu từ 1960s có thể dẫn đến dự đoán rằng truyền hình ở Việt Nam sẽ lấn át báo in, sách, radio, nhạc, điện ảnh. Nhưng mặt khác, lượng phát hành của báo in ở Việt Nam vẫn tăng nhanh, những kênh radio FM cũng phổ biến hơn, và âm nhạc trong nước bắt đầu sống khỏe sau thời kỳ bị lép vế bởi những sản phẩm từ hải ngoại hồi đầu 1990s. Ngành điện ảnh cần đầu tư lớn, trong khi nguồn vốn nhà nước thì không thường xuyên, và e ngại trong việc để nước ngoài tham gia vào. Truyền hình VN cũng bắt đầu đối mặt với song đề: khán giả đòi hỏi những chương trình chất lượng hơn, mở rộng biên độ hơn, nhưng chính phủ thì tiếp tục từ chối hợp tác với các tài phiệt truyền thông nước ngoài. Theo như đảng nhìn nhận: "sẽ rất nguy hiểm nếu truyền thông Việt Nam chấp nhận sự hỗ trợ từ một tập đoàn lớn mà có tư tưởng chính trị phản động" (Nhân Dân, 22/6/2000).

Xu hướng toàn cầu cho thấy rằng, kể cả những quốc gia như Việt Nam - vốn duy trì sở hữu nhà nước đối với báo chí, cũng chịu áp lực phải thương mại hóa sự điều hành, cho phép cạnh tranh ở mức độ nhất định, và kêu gọi quảng cáo nước ngoài vì không được phép đầu tư. Việt Nam trên thực tế đã đi theo hướng này từ đầu 1990s, mặc dù cả lãnh đạo đảng và những trí thức lớp già bị shocked vì những gì diễn ra và hệ quả của nó bao gồm việc thương mại hóa báo chí, lá cải hóa báo chí, khiêu dâm dạng nhẹ, và sự thúc đẩy thị hiếu của giới tiêu dùng bình dân. Cụ thể hơn, một số trí thức lo ngại rằng công nghệ truyền thông mới kết hợp với thương mại hóa sẽ dành quyền chi phối cả cá nhân và toàn thể xã hội, nhằm thay thế cái hiện thực hiện thời bằng cái tái trình hiện hiện thực (theo cách của nó - trào lưu này - ND). Những người khác đáp lại rằng, trí thức luôn là những người dẫn dắt hiện thực (tạm dịch 'symbolizing reality - ý câu này nói là 'đừng có lo' - ND). Ngoài ra, một kênh truyền hình, về tính chất, cũng không khác gì một tờ báo in, ngoài trừ việc nó cần nhiều tiền để sản xuất nội dung và không đòi hỏi người xem phải biết đọc viết. Hai quan điểm khác biệt này tồn tại trong phần lớn trí thức Việt Nam, những người hiếm khi chạm được vào những nguồn tài chính lớn và thường đồng nhất văn hóa đọc (reading) với văn minh.

Quá trình thương mại hóa (báo chí - ND) có thể khiến cho trí thức Việt Nam phải ngồi chầu rìa - mất vị trí người ra quyết định, nhưng chắc chắn là không tới mức như thế hệ trước đã bị chủ nghĩa Marx-Lênin đẩy vào tình thế tự kiểm duyệt hoặc trở nên giáo điều. Phần lớn những người đang nắm các tờ báo hiện nay vẫn nuôi dưỡng những tham vọng của trí thức, cho dù cái họ quan tâm trước hết là lợi nhuận mà tòa soạn thu được. Điều hiển nhiên là phần lớn những người biên tập báo và các nhà sản xuất truyền hình thuộc về lực lượng trí thức và họ theo đuổi những vấn đề thuộc quan tâm của trí thức nói chung. Bên dưới những cái tên lớn (các cơ quan báo chí chính thống), hàng loạt những ấn bản phụ vẫn hoạt động nhộn nhịp, thường trưng ra hình ảnh trí thức ở mặt tiền. Những công ty nghe nhìn đang nỏ rộ, kéo theo nhiều văn nghệ sỹ, diễn viên, ca nhạc sỹ. Các kênh radio cộng đồng dựa vào sự hỗ trợ tự nguyện của một số trí thức và những công chức về hưu ở địa phương.

Trong vòng vài năm, Internet - có vẻ như đã thúc đẩy sự chuyển dịch quan trọng nhất trong ngành truyền thông ở Việt Nam kể từ thời kỳ đỉnh cao của báo in - tạo cơ hội cho trí thức và các nhóm tiếp nhận và xử lý thông tin tới mức độ mà chưa từng hình dung trước đó. Đã có chừng nửa triệu người (thời điểm 2003 - ND) thường xuyên giao tiếp trong và ngoài nước bằng email. Nhân viên văn phòng, sinh viên đại học, và các nhà nghiên cứu cũng lập những trang web riêng, thể hiện bản thân họ với bên ngoài, và thao tác với thông tin đa phương tiện. Một loạt ấn phẩm  đã bắt đầu chuyển lên mạng, nhiều tờ báo lớn cũng mở phiên bản điện tử. Đảng sẽ sớm phải quyết định liệu sẽ tiếp tục kiểm soát chặt chẽ hơn đối với Internet, hay là thực thi mục tiêu quốc gia là đưa Việt Nam bước vào cuộc cách mạng thông tin truyền thông một cách năng động và toàn diện. Kể cả khi đảng muốn thực hiện cả hai cùng lúc, thì có vẻ như một thế hệ mới công dân mạng sẽ tìm được cách thoát khỏi sự kiểm soát và xúc tiến cái agendas của riêng họ.

Internet trao cơ hội cho trí thức Việt Nam trong việc khẳng định vị thế của mình, học theo cách mà thế hệ xuất chúng hồi 1920s-1930s đã làm - khuếch trương những ý tưởng mới, thử nghiệm những kiến thức, kinh nghiệm hay, thảo luận và đánh giá kết quả một cách mở rộng và thường xuyên. Không phải ngẫu nhiên mà tác phẩm của những nhà văn thời kỳ đầu thế kỷ trước gần đây được xuất bản trở lại, kể cả những người bị kết án phản động lúc bấy giờ. Ngược lại, rất nhiều xuất bản phẩm thời kỳ 1946-1986 hiện nay đã bị ngó lơ. Sẽ rất thú vị nếu quan sát những nhà văn hư cấu hiện thời, những người luôn trăn trở về việc khả năng của hư cấu có thể làm cú đột phá tạo ra nền tảng chính trị cũng như văn hóa mới, sẽ sử dụng Internet để phát tán sáng tác của họ một cách rộng rãi.

Khi thảo luận về mối quan hệ nhà nước-xã hội ở Việt Nam, liệu chúng ta có thể nói rằng giới trí thức với tư cách một nhóm xã hội có khả năng đối thoại với chính quyền? Tất nhiên là họ thường nhắm vào chính quyền khi phát ngôn hay hy vọng ý kiến của họ được tiếp thu nghiêm túc. Tuy nhiên, nhà nước chưa bao giờ chấp nhận trí thức như một đối tác bình đẳng trong việc trao đổi quan điểm về những vấn đề hệ trọng của quốc gia, mặc dù thi thoảng nhà nước cũng hợp tác với trí thức trong một số dự án. Nhà nước thiết lập những điều luật bất bình đẳng trong việc can dự vào trí thức, ngăn chặn tự do lập hội của trí thức, và sẽ xử phạt những ai dám phớt lờ điều này. Trong hai sự kiện 1956-1957 và 1986-1989, sự can thiệp của nhà nước tỏ ra lúng túng, để cho một số trí thức phát tán những tư tưởng phi chính thống, thậm chí lập hội mà không có kiểm soát của nhà nước. Những cơ hội này, tuy nhiên, đã chấm dứt nhanh chóng, và những người tham gia đã phải trả giá đắt.

Giới trí thức ngày nay hiểu rằng lịch sử có thể lặp lại. Tương tự, trí thức và đảng sẽ khó nói chuyện được với nhau thường xuyên, làm cho cuộc đối thoại trở nên mất ý nghĩa. Với sự bùng nổ (expanding - nên hiểu với nghĩa tiêu cực - ND) và biến đổi khôn lường (mutating at a frantic pace - cũng với nghĩa tiêu cực - ND) của báo chí và truyền thông ở Việt Nam hiên nay, cả trí thức và nhà nước sẽ chịu áp lực to lớn để nắm giữ (nó - truyền thông - ND), và không ai có thể dự đoán những hệ quả (của tình trạng này - ND) đối với xã hội Việt Nam.

--------------
*: Dịch phần Kết luận (pp.292-295) một chương sách của David G. Marr (2003), A Passion of Modernity: Intellectuals and the Media in Luong, V. Hy. (ed.) Postwar Vietnam: Dynamics of a Transforming Society. Singapore: Rowman & Littlefield.

** David G. Marr, chuyên ngành lịch sử, ANU, là một trong số những học giả Úc viết nhiều về Việt Nam, có thể kể thêm như Mandy Thomas, Philip Taylor, Lisa Drummond.... David lấy vợ Việt, người Huế, và hiện đang sống ở Canberra. Ông rất rành Việt Nam về nhiều phương diện, nhưng lại ít khi được báo chí mời như nhà cái bác ở học viện quốc phòng Úc :-P

*** Dịch nhanh bài này sau khi chat với bạn Hoàng Tùng (tên thật đấy, akak), một người không chỉ nhiều nhu cầu mà còn nhiều tham vọng (âm mưu trí thức), với dự án hiện đại còn dang dở (Modernity - An Incomplete Project), cũng vừa hay để chào mừng ngày BCCM VN.

**** Mặc dù chỉ mới mở ra cuôc nói chuyện, nhưng bài này để khép lại blog Gauxx từ đây và sẽ trở lại (còn... tệ hại hơn^^) ở một phiên bản khác.

Enjoy blogging nha bà kon.